EP.19 | 9C03 - ประชุมวิชาการมานุษยวิทยา 69 หัวข้อ ใต้เงาวิกฤต ชีวิตและจินตภาพใหม่ในความผุพังเชิงโครงสร้าง Under The Shadow of Crisis Lives and New Imagery amid Structural Deterioration

ธรรมชาติในฐานะโครงสร้างพื้นฐานที่มีชีวิต

ด้วยวิกฤตสิ่งแวดล้อมที่เมืองในประเทศไทยกำลังเผชิญอยู่ การพัฒนาเมืองในปัจจุบันจึงดำเนินไปภายใต้กรอบของ "การพัฒนาเมืองอย่างยั่งยืน" ซึ่งแม้จะโอบรับสิ่งแวดล้อมเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของเมืองในนามของโครงสร้างพื้นฐานสีเขียว แต่การพัฒนาเช่นนี้ไม่อาจเกิดขึ้นได้โดยปราศจากการจินตนาการถึงอนาคตของเมือง ผ่านการออกแบบโครงสร้างพื้นฐานและการตัดสินใจว่าสิ่งใดควรถูกรักษาไว้และสิ่งใดควรถูกกำจัดออกไป การศึกษาจากภาคสนามจึงเปิดโอกาสให้ทบทวนการพัฒนาอย่างยั่งยืนอีกครั้ง โดยหันมาตั้งคำถามกับวิกฤตที่ซ่อนอยู่ภายใต้ความสำเร็จของการพัฒนา นั่นคือวิกฤตของหลากชีวิตที่ถูกเบียดขับและแทนที่ด้วยโครงสร้างพื้นฐานสีเขียวที่เมืองเลือกสร้างขึ้น

งานชิ้นแรก ว่าด้วยน้ำ ในฐานะโครงสร้างพื้นฐานที่มีชีวิต โดยเสนอผ่านความพยายามสร้างเขื่อนและคลองของกรุงเทพมหานครในการแก้ปัญหาวิกฤติขยะ น้ำเน่าเสีย และน้ำท่วมบริเวณคลองลาดพร้าว โดยในที่สุดแล้วกลับไปเบียดขับชีวิตริมคลองในชุมชนริมคลองลาดพร้าวที่ผูกพันกับน้ำออกไปจากพื้นที่

งานชิ้นที่สอง ศึกษาผ่านแนวคิดโครงสร้างพื้นฐานแห่งจินตทัศน์ (speculative infrastructure) ในการรับมือกับวิกฤติการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและฝุ่น บทความนี้สะท้อนการสร้างและปรับปรุงสวนลุมพินีขึ้นมาใหม่ผ่านจินตทัศน์ของการรับมือความร้อนของเมืองที่กระทบต่อประชากร และความเป็นการเมืองของสรรพสิ่งที่อยู่ในสวนแห่งนี้ด้วยเช่นกัน

งานชิ้นสุดท้าย ศึกษาวิกฤติน้ำท่วมของคลองแม่ข่า การช่วงชิงนิยามการอยู่ร่วมกับคลองของชุมชนและผลกระทบจากการทำให้ให้กลายแปลงพื้นที่เพื่อเปลี่ยนชนชั้น (gentrification) ผ่านการทำการท่องเที่ยว

งานทั้งสามชิ้น แสดงให้เห็นว่าธรรมชาติทั้งน้ำ สวน หรือคลอง ถูกแปรสภาพให้กลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่รับใช้เป้าหมายของเมืองสมัยใหม่ ธรรมชาติในที่นี้จึงไม่ได้ถูกมองในฐานะระบบนิเวศที่มีชีวิตและมีพลวัตร่วมกับเมืองและหลากชีวิตที่อาศัยแต่กลายเป็นเครื่องมือที่ถูกออกแบบและควบคุมโดยนักพัฒนาและรัฐไทย และแม้ว่าการพัฒนาในทั้งสามกรณีดำเนินไปภายใต้เจตนารมณ์ของการแก้วิกฤต แต่กลับสร้างวิกฤตใหม่ให้กับหลากชีวิตที่ผูกพันกับพื้นที่เหล่านั้น 

ดังนั้นการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานสีเขียวหรือโครงสร้างพื้นฐานที่มีชีวิตจึงขาดการพิจารณาความเป็นสังคมของพื้นที่ กล่าวคือ ละเลยความสัมพันธ์และวิถีหลากชีวิตชีวิตที่มีต่อระบบนิเวศเหล่านั้นมาอย่างยาวนาน การพัฒนาจึงไม่ได้เพียงเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมทางกายภาพ แต่ยังทำลายความสัมพันธ์ในระบบนิเวศเมืองด้วยเช่นกัน

โดย

ปิยเทพ ตันมหาสมุทร | คลอง เขื่อน โคลน: ประวัติศาสตร์อันลื่นไหลและการประกอบร่วมของโครงสร้างพื้นฐาน

ฐาปนพงศ์ ยีขุน | “สวน” กับการประกอบร่วมของโครงสร้างพื้นฐานสู่อนาคตของกรุงเทพฯ ภายใต้วิกฤตเมือง

ปิยชัย นาคอ่อน | บทบาทของคลองกับการท่องเที่ยว เมื่อคลองไม่ได้เป็นแค่ที่อยู่อาศัยและใช้ประโยชน์

กฤษตฤณ วีระฉันทะชาติ | ว่าด้วยประเด็นปัญหาเมื่อธรรมชาติ คือ โครงสร้างพื้นฐาน 

9 กรกฎาคม 2569 เวลา 13.00-14.30 น. ห้องประชุม 601 ชั้น 6 ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)

โดย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)