EP.24 | 10A02 - ประชุมวิชาการมานุษยวิทยา 69 หัวข้อ ใต้เงาวิกฤต ชีวิตและจินตภาพใหม่ในความผุพังเชิงโครงสร้าง Under The Shadow of Crisis Lives and New Imagery amid Structural Deterioration

พลิกวิกฤตให้เป็นวิกฤต : โลกของผี ธุรกิจศรัทธา ฉากการเมือง และศีลธรรมของการดูแลช้าง

การอภิปรายในหัวข้อ “พลิกวิกฤตให้เป็นวิกฤต : โลกของผี ธุรกิจศรัทธา ฉากการเมือง และศีลธรรมของการดูแลช้าง” มุ่งนำเสนอความไม่แน่นอน ความผันผวน และความเป็นอื่นของสรรพสิ่งในโลกสังคม ทั้งในมิติของสิ่งเหนือธรรมชาติ ความทรงจำทางประวัติศาสตร์ ตลอดจนกฎเกณฑ์และระบบความหมายที่มนุษย์ผลิตสร้างขึ้นเพื่อจัดการปัญหาต่าง ๆ ในสังคม ซึ่งในบางกรณีกลับนำไปสู่ภาวะวิกฤตในรูปแบบต่าง ๆ การอภิปรายสามารถ จำแนกออกเป็น 3 ประเด็นสำคัญ ได้แก่ ประเด็นด้านความเชื่อศรัทธาและโลกของสิ่งเหนือธรรมชาติ ประเด็นด้านการเมืองและความทรงจำของผู้คน และประเด็นด้านโครงสร้างความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์และสัตว์ รายละเอียด ดังนี้

ประเด็นด้านความเชื่อศรัทธาและโลกของสิ่งเหนือธรรมชาติ นำเสนอการวิเคราะห์ “วิกฤตศรัทธา” ในระบบความเชื่อของพิธีกรรมเหยาในสังคมอีสาน ภายใต้บริบทการเปลี่ยนแปลงทางสังคมร่วมสมัย เมื่อพิธีกรรมไม่สามารถตอบสนองต่อความคาดหวังของชุมชนได้ ความล้มเหลวของพิธีกรรมจึงถูกตีความผ่านกรอบความเชื่อเรื่อง “ปอบ” และถูกมองว่าเป็นภัยต่อชุมชน กระบวนการดังกล่าวสะท้อนการเปลี่ยนผ่านจากความศรัทธาไปสู่การเลิกศรัทธา การเลือนหายของสถานะทางพิธีกรรม และการถูกทำให้เป็น “ความเป็นอื่น” ในระบบความเชื่อพื้นบ้าน ขณะเดียวกัน การก่อตัวของเครือข่าย “พุทธพาณิชย์” ภายใต้กระแสการบูชาท้าวเวสสุวรรณในสังคมไทยหลังวิกฤตโควิด-19 ได้สร้างแบบแผนความรู้และพิธีกรรมที่มีลักษณะมาตรฐานภายใต้แบรนด์ของ “วัดจุฬามณี” จนนำไปสู่การขยายตัวของเครือข่ายอาณานิคมทางความเชื่อ อย่างไรก็ตาม วัดนอกเครือข่ายยังสามารถสร้างรูปแบบการบูชาและสัญลักษณ์ใหม่ของตนเอง เกิดการแข่งขันและการสร้างความหมายใหม่ในเครือข่ายความเชื่อร่วมสมัย ซึ่งสะท้อนพลวัตของอำนาจในโลกศรัทธา และนำไปสู่ภาวะวิกฤตของความเชื่อภายใต้กระแสพุทธพาณิชย์ที่ขยายตัวอย่างเข้มข้น

ประเด็นด้านการเมืองและความทรงจำของผู้คน นำเสนอผ่าน “ความคลุมเครือและความเคลือบแคลง” ของความเชื่อและพิธีกรรมของผู้คนบนเทือกเขาภูพานภายหลังประสบการณ์วิกฤตในช่วงสงครามเย็น การศึกษาวิพากษ์กรอบคิดแบบปฏิฐานนิยมตะวันตกที่มักมองสังคมชนบทผ่านแนวคิดความทันสมัยและความศิวิไลซ์ พร้อมทั้งชี้ให้เห็นว่าประสบการณ์ความรุนแรง ความยากจน และการพลัดถิ่นในช่วงทศวรรษ 2500-2520 ทำให้ชาวบ้านต้องปรับตัวและต่อรองกับอำนาจทั้งฝ่ายรัฐและฝ่ายคอมมิวนิสต์ เหตุการณ์ดังกล่าวได้ก่อรูปความทรงจำร่วมที่คลุมเครือ ไม่เป็นเอกภาพ และมิได้สอดคล้องกับประวัติศาสตร์รัฐชาติ หากแต่ดำรงอยู่ผ่านเรื่องเล่า ความเชื่อ และพิธีกรรมท้องถิ่นที่ทำหน้าที่เชื่อมโยงเครือญาติและชุมชนเข้าด้วยกัน

ประเด็นด้านโครงสร้างความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์และสัตว์ ในมิติของควาญช้างกับช้าง ชี้ให้เห็นว่าวิกฤตได้เกิดขึ้นจากการนำมาตรฐานการดูแลช้างแบบตะวันตกที่เน้นหลักศีลธรรมและการไม่บังคับมาใช้ในบริบทไทย แม้จะมีเจตนาเชิงจริยธรรม แต่กลับก่อให้เกิดปัญหาใหม่ การห้ามใช้เครื่องมือควบคุมและการปรับโครงสร้างการดูแลช้างส่งผลให้ความสัมพันธ์ระหว่างควาญกับช้าง ซึ่งเคยตั้งอยู่บนการอยู่ร่วมกันอย่างใกล้ชิดและการสั่งสมความรู้เชิงปฏิบัติ ถูกแทนที่ด้วยระบบแรงงานและอุตสาหกรรมการท่องเที่ยวเชิงพาณิชย์ ส่งผลให้ทั้งคนและช้างสูญเสียความสัมพันธ์เชิงความไว้วางใจที่เคยดำรงอยู่ วิกฤตดังกล่าวจึงมิได้อยู่ที่เครื่องมือ หากแต่อยู่ที่การนำกรอบคิดจากภายนอกมาบังคับใช้โดยไม่คำนึงถึงบริบททางวัฒนธรรมของท้องถิ่น

โดย

อาจารย์ ดร.วัชรวุฒิ ซื่อสัตย์ | เลิกศรัทธา เลือนหาย และกลายเป็น “ปอบ” ในโลกพิธีกรรมเหยา

อาจารย์ ดร.ธีรพงศ์ เกตุมณี | ยักษาพาณิชย์ : การสถาปนาเครือข่ายอาณานิคมทางความเชื่อด้วยธุรกิจแห่งความศรัทธาใต้กระแสการบูชาท้าวเวส สุวรรณ

อาจารย์ ดร.อนุชิต สิงห์สุวรรณ | คลุมเครือ และเคลือบแคลง : ว่าด้วยความทรงจำ ความเชื่อ และพิธีกรรม ของผู้คนภูพาน หลังวิกฤตการณ์สงครามเย็น

พนา กันธา | วิกฤตควาญ วิกฤตช้าง

ดร.ภัทริยา คงธนะ | ดำเนินรายการ

10 กรกฎาคม 2569 เวลา 10.30-12.00 น. หอประชุม ชั้น 4 ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)

โดย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)